Luta Hamutuk Luta Hamutuk
Rua. Celestino da Silva, Farol
Dili, Timor-Leste
ph: +670 3322619
lutahamu
AKTIVIDADES BRIEFING IHA SUCO CAMANASA, SUAI LORO, RAIMEA NO FOHOREN
DISTRITU COVALIMA-SUAI
Dezenvolvimentu nasional presiza partisipasaun husi komunidade nebe fator importante no mos determinante tanba komunidade nudar autor/sujeitu ba proses dezenvolvimentu nasional ne’e rasik, dezenvolvimentu ne’e lao ho diak wainhira iha partisipasaun aktivu husi komunidade iha prosesu desenzolvimentu nasional ne’e tomak, hahu husi prosesu planeamentu to’o ba iha prosesu implementasaun nian.
Nudar parte ida husi komuidades, Luta Hamutuk nia kontribuisaun ba prosesu dezenvolvimentu nasional mak hanesan, fasilita informasaun ba komunidade konaba gestaun ba Fundu Petrolifero, Orsamentu Geral do Estadu no mos desimina informasaun konaba prosesu transparansia iha Industria Minarai no Gas nian. Luta Hamutuk fasilita no desimina informasaun hirak ne’e nudar meius/cara nebe atu hasae tan konesementu komunidade nian hodi ne’e komunidade rasik aktivu liu tan hodi partisipa iha prosesu dezenvolvimentu ne rasik.
Loron 23-25 de Agusto 2010, Luta Hamutuk halao nia aktividades community Briefing iha distrito Covalima, sub distrito SUAI LORO, FOHOREN, ZUMALAI ba iha komunidade nebe hodi bele kanaliza/distribui informasaun ba iha nivel suco-aldeia nia, desiminasaun informasaun ida ne’e foka liu konaba Transparansia No Akuntabilidade Iha Seitor Minarai Ba Dezenvolvimentu Nasional. Aktividade ida ne’e Luta Hamutuk hala’o tinan-tinan hodi fasilita informasaun liu husi apresentasaun materia konaba; Fundu Petroleum, EITI, Orsamentu Geral do Estadu no mo oinsa hasae partisipasaun komunidade ba Dezenvolvimentu. Liu husi aktividade ida ne’e Luta Hamutuk atu hare besik liu/direitamente komunidade nia moris no rona komnidades nia prekupasaun sira hodi nune’e bele fasilita advokasia ba iha nivel nasional.
Objetivu
Aktividade Community Briefing nebe mak Luta Hamutuk halao ho nia objetivu geral no specifiku mak hanesan tuir mai:
Objetivu geral:
Fahe informasaun baziku ba komunidade sira iha area rurais kona-ba asuntu riku soin Mina no Gas iha Timor Leste no prosesu Orsamentu Geral do Estadu. Objektivu ida né importante tebes tamba povu sira iha direitu atu hatene no akompaña prosesu dezenvolvimentu iha rai laran, liu-liu iha asunto riku-soin Mina no Gas nomos prosesu Orsamental nebe mak sei sentralizadu liu iha nivel nasional.
Objetivu spesifiku:
Halo kapasitasaun ba komunidade iha areas rurais hodi partisipa ba dezenvolvimentu rai laran. Objektivu ida né Luta Hamutuk konsidera importante tebes ba komunidade, liu-liu ba autoridade lokal sira mak nudar liman-ain ba governu iha baze. Intensaun husi objektivu né mos atu oinsa kapasita komunidade no lider lokal sira ho informasaun, nune sira bele partisipa ho kualidade iha prosesu dezenvolvimentu rai laran.
Atu identifika mos kandidatu Pontu Fokal Luta Hamutuk nian iha Distritu Covalima-Suai. Identifikasaun kandidatu Pontu Fokal Luta Hamutuk nudar objektivu nebe mak mos importante ba interese komunidade iha rural no Luta Hamutuk rasik. Tamba Pontu Fokal sei sai hanesan agente transformador iha komunidade nia let.
Prosesu Community Briefing
Prosesu community briefing mak Luta Hamutuk halao komesa ho apresenta materia hanesan Fundu Petroliferu, EITI, Orsamentu Geral do Estadu no partisipasaun komunidade iha dezenvolvimentu. Depois de prosesu apresentasaun materia hirak ne’e Luta Hamutuk loke ba diskusaun iha loron ida tomak ba kada suco. Durante prosesu apresentasaun materia haat (4) mak hanesan tuir mai:
Preokupasaun no ejijensia husi komunidade:
Suco CAMANASA-Sub Distritu Suai Villa
Durante iha sesaun prosesu diskusaun nia laran, partisipantes sira hato’o mos preokupasaun no ejijensia nebe mak komunidade sira hato’o mak hanesan tuir mai:
Suco SUAI-LORO
Suco LORO-RAIMEA
Suco FOHOREN
Pozisaun Luta Hamutuk
Hare ba preokupasaun no ejijensia husi komunidade suco hate (4) ne’e Luta Hamutuk hakarak hato’o nia pozisaun liu husi karta popular ne’e hanesan tuir mai:
Rekomendasaun
Husi preokupasaun no ejijensia komunidade iha suco haat (4) ne’e Luta Hamutuk hakarak hato’o nia rekomendasaun no ejijensia ba Governu no mos Ministerius relevante hodi fo atensaun maka’as iha tempu badak nia laran. Rekomendasaun hirak ne’e mak hanesan tuir mai:
Dili, 13 de Setembro de 2010
===================================================
Briefing ba Komunidade iha Distrito Ainaro
Hahu dia 8 – 11 de Marsu 2010, Luta Hamutuk hahu hala’o community briefing iha Distrito Ainaro; iha Sub-distrito Ainaro Villa ho suco hat mak hanesan: Suco Ainaro Villa, Casa, Soro nomos Manu-Tasi.
Hodi habelar informasaun sobre riku-soin minarai no orsamentu estado ba iha komunidade iha areia rurais, tinan-tinan Luta Hamutuk sempre hala’o aktividades community briefing. Community briefing hanesan meius ida ba Luta Hamutuk hodi fahe informasaun ba povu nomos rona dereitamente komunidade nia hanoin kona-ba prosesu dezenvolvimentu iha seitor extraktiva industria minarai no impaktu husi investimentu orsamento estado ba iha povu nia moris. Aliende fahe informasaun no rona dereitamente komunidade nia hanoin, Luta Hamutuk mos uza oportunidade ne’e hodi haré rasik kondisaun povu iha distrito. Aktividade né konsege halao ona iha Distritu 9 nian laran, komesa husi tinan 2005 Luta Hamutuk hahu ona aktividade né husi parte leste (Lautem, Baucau no Viqueque), Parte rai klaran (Manatuto, Dili no Aileu) no iha tinan 2009-2010 Luta Hamutuk sei fokus ba iha parte oeste (Liquica, Bobonaro, Ainaro, Manufahi, Suai no Oecusse).
Tamba programa Community Briefing né responsabiliza husi Community Networking Initiative (CNI) Luta Hamutuk, nune antes atu halao aktividade briefing iha Distritu Ainaro, iha semana ida nia laran ekipa organizador nain rua mak hanesan Zenilton Zenves nudar Community Networking Initiative Officer ho nia Assistant Jonanthan Goncalves ba halo koordenasaun ho Autoridade Lokal sira mak hanesan Administrador Distritu no sub distritu, Xefe do Suco balun atu identifika fatin nebe mak iha posibilidade atu halao briefing. Iha prosesu né ekipa organizadora mos koordena ho Autoridade Seguransa iha Distritu Ainaro hanesan PNTL. Prosesu koordenasaun né importante ba Luta Hamutuk wanhira halao briefing iha distritu nebe deit, atu nune aktividade né bele hetan koiñesimentu no kolaborasaun entre Luta Hamutuk ho Autoridade iha fatin nebe refere.
Ekipa Luta Hamutuk ema nain 6, nebe lidera husi Elio Pereira Guimaraes nudar Budget Transparency Officer hamutuk ho nia ekipa mak Zenilton Zeneves, Francisco Sigiloy, Manuel Freitas, Jonathan Goncalves nomos Augusto Monteiro. Fatin hirak nebe mak ekipa briefing vizita kuaze estrada nia kondisaun at, kondisaun ponte balun ladiak tamba halo ho ai (Suco Soro) nebe amiasadu bainhira mota bo’ot, instalasaun bee-mos ladiak nune komunidade barak defisil hodi asesu bee-mos, falta transporte publiku nomos kondisaun merkadu at liu.
Ainaro nudar Distritu ida nebe mak situadu iha parte sudoeste Timor Leste nebe sei baliza ho Distritu Covalima, Bobonaro, Ermera, Aileu Norte no Manufahi Leste. Distritu né nia luan area hamutuk 797 km² nebe ho total populasaun hamutuk nain 55.381 (Data Sensus 2004) distritu né kompostu husi Sub- distritu 4 mak hanesan Ainaro, Hatu Builicu, Hatu Udo no Maubise. Distrito Ainaro famozu ho plantasaun kafe, kondisaun ambiente mak fresku tamba haleu ho foho nebe matak. Viazen ho kareta husi Capital Dili ba Distrito Ainaro kuaze ho oras 7, Luta Hamutuk sente seguru bainhira to’o iha neba. Prezensa ekipa Luta Hamutuk iha Distritu Ainaro hetan kolaborasaun diak ho autoridades local sira mak hanesan Xefe do Suco, Xefe Aldeia, Responsavel Juventude Feto-Mane, PNTL no komunidades babain.
B. Objektivu Espesifiku
Aktividade Briefing nebe mak Luta Hamutuk halao durante né ho objektivu espesifiku mak hanesan;
1. Atu fahe informasaun baziku ba komunidade sira iha area rurais konaba asuntu riku soin mina no gas iha Timor Leste no prosesu orsamentu geral do estadu. Objektivu ida né importante tebes tamba, nudar povu Timor sira iha direitu hatene no akompaña prosesu dezenvolvimentu iha rai laran, liu-liu iha area riku-soin mina no gas nomos prosesu orsamental nebe mak sei sentralizadu liu iha nivel nasional.
2 Atu kapasita komunidade iha areas rurais hodi partisipa ba dezenvolvimentu rai laran. Objektivu ida né Luta Hamutuk konsidera importante tebes ba komunidade sira, liu-liu ba autoridade lokal sira mak nudar liman-ain ba governu iha base. Tamba intensaun husi objektivu né atu oinsa kapasita komunidade no lidera lokal sira ho informasaun, nune sira bele iha partisipasaun nebe mak kualidade ba iha dezenvolvimentu rai laran.
3. Atu identifika kandidatu Pontu Fokal Luta Hamutuk nian iha Distritu Ainaro. Identifikasaun kandidatu Pontu Fokal Luta Hamutuk nudar objektivu ikus nebe mak mos importante ba interese komunidade iha rural no Luta Hamutuk rasik. Tamba Pontu Fokal sei sai hanesan agente transformador iha komunidade nia let.
C. Metodolojia
Hodi bele kria ambiente diskusaun nebe mak kritiku nune bele provoka partisipante sira nia vontade atu bele intende diak liu tan materia né, ekipa briefing koko hodi uza sistema nebe mak fleksibel, ezemplu kada briefing moderador diskusaun fo opsaun ba partispante sira mak deside rasik metode nebe mak diak liu atu nune sira labele baruk atu akompaña diskusaun né. Dala ruma partispante sira konkorda liu atu halo kedas diskusaun iha aprezentasaun kada materia no iha fatin balun partisipante sira hakarak aprezenta hotu mak tama ba iha diskusaun. Kada aprezentador materia iha modelu (Gaya Presentasi) nebe mak lahanesan ka tuir ida-ida nia karakter, atu nune bele atrai partispante sira nia laran hodi akompaña didiak materia. Kada materia mak aprezenta husi membrus ekipa ida-ida uza tempu ±45 minitus.
D. Materia Aprezentasaun
Geralmente, materia mak ekipa Luta Hamutuk aprezentasaun iha aktividade Briefing né kompostu husi asuntu 2 mak hanesan lalaok Mina no Gas iha Tasi Timor nomos lalaok orsamentu geral do estadu, tamba ne’e asuntu 2 ne’e fahe ba topiku 5 mak hanesan ; 1.Rezerva Mina no Gas, 2. KOntratu Fahe Produsaun, 3.Fundu Petroliferu, 4.Orsamentu Geral do Estadu no 5.Extrative Industry Transparency Initiative.
1. Materia Rezerva Mina no Gas; kontiudu husi materia né informa kona-ba pontensia minarai no gas mak Timor Leste iha nudar riku soin, mak hanesan Pontensia Mina no Gas iha rai maran (Onshore) no Pontensia Mina no Gas iha tasi laran (Offshore) nebe mak sei fahe ba area rua mak hanesan Area tasi soberanu Timor Leste no Area Dezenvolvimentu Minarai Hamutuk nebe hanaran JPDA.
2. Materia Kontratu Fahe Produsaun; kontiudu husi materia ida né atu informa kona-ba lalaok kontratu (mekanismu) nebe mak durante né estadu Timor Leste, Estadu Australia no Kompania uza hodi fahe rendimentu husi rezultadu esploitasaun mina no gas iha Bayu Undang durante né. Iha materia né ekipa briefing tenta hodi esplika detailhu lalaok kontratu fahe produsaun ho ezemplu simples mak hanesan halao komparasaun ba bidon ida oinsa direitu estadu Timor, Autralia no kompania. Ekipa briefing mos koko fo rajoens kona-ba direitu nebe mak la henesan entre parte tolu, nebe mak mensiona iha Production Sharing contract.
3. Materia Fundu Petroliferu; kontiudu husi materia ida né ekipa briefing esplika kona-ba lalaok ka prosesu Reseitas, Jestaun no Investimentu mak governu Timor Leste halo durante né ba rendimentu husi mina no gas husi Bayu Undang no tipe rendimentu saida deit mak mai husi dezenvolvimentu mina iha Tasi Timor. Iha mateira né mos esplika klean kona-ba oinsa prosesu utilizasaun osan husi Fundu Minarai ba orsamentu geral do estadu kada tinan hodi halo dezenvolvimentu iha rai laran.
4. Materia Orsamentu Geral do Estadu; Emgeral materia né esplika kona-ba sistema orsamental / sistema finanseiru mak durante né lao iha Timor Leste. Tamba né kontiudu husi materia né informa asuntu tolu mak hanesan; Premeiru; Tipus Reseitas mak durante né sai fontes ba orsamentu estadu kada tinan, Segundu; kategoria despeza / alokasaun orsamentu no terseiru; Siklus planeamentu no implmentasaun orsamentu geral do estadu.
5. Materia EITI; materia né esplika kona-ba komitmentu estadu Timor Leste atu hatudu transparensia ba rai laran no komunidade internasional nudar nasaun nebe mak iha riku soin mina no gas, hodi estabelese ona Working Group Extractive Industry Transparency Initiative iha Timor Leste. Kontiudu husi materia né esplika kona-ba modelu serivsu mak working group EITI Timor Leste uza hodi hatudu transparensia kona-ba kualker rendimentu nebe mai husi rezultadu esplaitasaun mina no gas iha Tasi Timor.
E. Lalaok Diskusaun
Prosesu normal mak ekipa briefing Luta Hamutuk uza hanesan standard ba aktividade briefing durante né iha aktividade Distirtu sira seluk nomos uza iha Distritu Ainaro, aktividade loron ida né sei liu sesaun tolu, mak hanesan:
1. Sesaun premeiru; Antes atu hahu aprezentasaun materia no diskusaun kada fatin briefing Xefe do suco sempre fo introdusuan no halo abertura formalmente. Iha sesaun né Elio P.Guimaraes nebe nudar koordenador ekipa mos ható introdusaun kona-ba saida mak Luta Hamutuk no oinsa objektivu lolos husi programa briefing né rasik.
2. Sesaun segundu; iha sesaun né sei halo aprezentasaun no perguntas tamba né nudar moderador nebe mak dirije aktividade né, sei organiza tempu ba aprezentador sira atu ható sira nia materia. Iha sasaun né bele akontese fleksibilidade tamba moderador sei fo oportunidade ba partispantes sira atu deside opsaun diskusaun nebe mak diak ba sira.
3. Sesaun terseiru; sesaun ida né nudar sesaun ikus mak atu remata aktividade, nebe iha sesaun né moderador sei halo resumu ba prosesu hotu mak lao durante aprezentasaun no diskusaun materia. Iha sesaun né mos ekipa briefing sei halo evalusaun ba partispante sira hodi nune bele identifika partisiapante nebe mak bele sai kandidatu pontu fokal Luta Hamutuk nian tuir kriteiru normal. Nudar sesaun ikus moderador fo tempu fila-fali ba koordenador ekipa atu ható mensagen ba partispante sira nomos fo tempu ba Xefe do suco atu ensera diskusaun loron ida nian.
Reportazem Esklusivo bele hare iha nee: (404Kb-Pdf)
====================================================
Aileu District:
@ Briefing in Fahisoi Village, Aug 21, 2007. (19.6Kb-Pdf)
@ Briefing in Asumau Village, Aug 22, 2007. (144Kb-Pdf)
@ Briefing in Fahisoi Village, Aug 23, 2007. (80Kb-Pdf)
@ Briefing in Madabeno Village, Aug 24, 2007. (20Kb-Pdf)
Dili District:
@ Briefing in Sub-District Atauro, April 7-11, 2008. (362Kb-Pdf)
@ Briefing in Pantai Kelapa Village, Mar-2008. (86.8Kb-Pdf)
@ Briefing with NGO Caucus, Feb-2008. (27.6Kb-Pdf)
@ Briefing with Liquisa Christian Youth, Feb-2008. (48.9Kb-Pdf)
Manufahi District:
@ Briefing in Sub-District Turiscai, Sep 21, 2007. (148Kb-Pdf)
Manatuto District:
@ Briefing in Uma Kaduak Village, Oct 3rd, 2007. (75Kb-Pdf)
Lautem District:
@ Briefing in Parlamento Village, Oct 4, 2007. (28Kb-Pdf)

Community Briefing activities in Suco Ainaro Vila, Casa, Soru and Suco Manutasi, March 8-11, 2010

Community Briefing activities in Suco Ainaro Vila, Casa, Soru and Suco Manutasi, March 8-11, 2010

Community Briefing activities in Suco Ainaro Vila, Casa, Soru and Suco Manutasi, March 8-11, 2010

Community Briefing activities in Suco Ainaro Vila, Casa, Soru and Suco Manutasi, March 8-11, 2010

Community Briefing activities in Suco Ainaro Vila, Casa, Soru and Suco Manutasi, March 8-11, 2010

Community Briefing activities in Suco Ainaro Vila, Casa, Soru and Suco Manutasi, March 8-11, 2010

Community Briefing activities in Suco Ainaro Vila, Casa, Soru and Suco Manutasi, March 8-11, 2010

Briefing with high school students in Dili, April 2009.

Briefing with high school students in Dili, April 2009.
Briefing in sub-districts; Atabae-Balibo-Maliana, District of Bobonaro, Apr 2009.
Luta Hamutuk
Rua. Celestino da Silva, Farol
Dili, Timor-Leste
ph: +670 3322619
lutahamu